WKD Mazowsze po remoncie torów Warszawa Raków Podkowa Leśna Główna wraca pełny rozkład i mniej hałasu dzięki KPO

Koniec utrudnień dla pasażerów korzystających z przejazdów na linii Warszawskiej Kolei Dojazdowej. Spółka, której udziałowcami są samorząd województwa mazowieckiego oraz sześć samorządów miast i gmin wzdłuż trasy WKD, zakończyła realizację prac związanych z renowacją nawierzchni drogi kolejowej. Prace te stanowią kolejny bardzo ważny krok w kierunku dalszej poprawy bezpieczeństwa i komfortu podróżowania na linii WKD. Przedsięwzięcie zostało dofinansowane ze środków Krajowego Planu Odbudowy i Zwiększania Odporności (KPO). W poniedziałek, 1 czerwca br. na stacji Podkowa Leśna Główna odbyło się uroczyste podsumowanie zrealizowanego przedsięwzięcia.

Wydarzenie, w którym udział wzięli przedstawiciele najwyższych władz ustawodawczych Rzeczypospolitej Polskiej, instytucji państwowych odpowiedzialnych za wdrażanie instrumentów i programów bezzwrotnej pomocy finansowej, jak również przedstawiciele władz województwa mazowieckiego, właścicieli WKD – samorządów miast i gmin, kierownictwa władz powiatowych, przez tereny których wiedzie trasa kolejowa WKD, a także wykonawcy kontraktu na roboty budowlane, było bardzo dobrą okazją do podsumowania, w jaki sposób fundusze Unii Europejskiej pomagają zmieniać najbliższe otoczenie, wydatnie przyczyniając się do poprawy warunków dla bezpiecznego, ekologicznego oraz komfortowego przemieszczania się. Na uroczystość uczestnicy spotkania przyjechali rejsowym pociągiem WKD ze stacji Grodzisk Mazowiecki Radońska do stacji Podkowa Leśna Główna.

Przedsięwzięcie objęło zakup, dostawę i montaż fabrycznie nowych szyn typu 49 E1 (S49) wraz ze zgrzaniem w celu wykonania toru bezstykowego na linii kolejowej nr 47 na szlakach dwutorowych (tor nr 1 i tor nr 2) – od okolicy przystanku osobowego Warszawa Raków poprzez stację Komorów do stacji Podkowa Leśna Główna o łącznej długości blisko 19 km dwutorowej linii kolejowej (tj. ok. 38 km toru pojedynczego). W ramach inwestycji została przeprowadzona również wymiana na nowe 15 szt. rozjazdów zabudowanych na stacjach Warszawa Śródmieście WKD (6 szt.), Komorów (5 szt.) i Podkowa Leśna Główna (4 szt.).

– Zakończyliśmy jedną z najważniejszych inwestycji ostatnich lat na linii WKD. W ramach inwestycji wymieniliśmy szyny pochodzące z lat 1988-1989 na całkowicie nowe na odcinku Warszawa Raków – Podkowa Leśna Główna. Prace objęły również wymianę rozjazdów na stacjach Warszawa Śródmieście WKD, Komorów oraz Podkowa Leśna Główna. To przedsięwzięcie ma ogromne znaczenie dla przyszłości naszej linii. Nowa infrastruktura to przede wszystkim wyższy poziom bezpieczeństwa ruchu kolejowego, większa niezawodność oraz ograniczenie ryzyka występowania usterek. Korzyści odczują również pasażerowie, nowe szyny oznaczają płynniejszą i bardziej komfortową podróż, mniejszy hałas oraz lepsze warunki eksploatacji taboru – powiedział Michał Panfil, Prezes Zarządu, Dyrektor Generalny Warszawskiej Kolei Dojazdowej. – Realizacja tej inwestycji była możliwa dzięki dofinansowaniu ze środków Krajowego Planu Odbudowy. Ściśle określone terminy rozliczenia tych środków obligowały nas do wykonania prac w ciągu roku kalendarzowego, niestety nie w okresie wakacyjnym – jak niejednokrotnie miało to miejsce w przeszłości. Zdajemy sobie sprawę, że prowadzone prace wiązały się z licznymi utrudnieniami dla pasażerów, za które bardzo serdecznie przepraszamy. Niestety, przy zachowaniu rygorystycznych warunków finansowania i napiętego harmonogramu projektu nie było możliwości zrealizowania tych robót w innym, bardziej przyjaznym dla wszystkich terminie – podkreślił Prezes Michał Panfil.

Umowa z Wykonawcą – konsorcjum firm: Mitor Sp. z o.o. Sp.k., Hydropol Sp. z o.o. na „Remont nawierzchni drogi kolejowej w ramach projektu Poprawa bezpieczeństwa ruchu w pasażerskich przewozach kolejowych na linii WKD” została zawarta w dniu 11 sierpnia 2025 roku w ramach przedsięwzięcia nr KPOD.09.07-IW.02-0002/24 dofinansowanego ze środków Krajowego Planu Odbudowy i Zwiększania Odporności (KPO), w ramach Inwestycji: E.2.1.1.” Linie kolejowe”.

– Krajowy Plan Odbudowy i Zwiększania Odporności w połączeniu z ogólnokrajowymi oraz regionalnymi programami operacyjnymi wdrażanymi na poziomie województw, do których dołącza właśnie znaczący instrument na rzecz bezpieczeństwa i obronności, to setki miliardów złotych dla Polski z Unii Europejskiej. Są to rzeczywiste środki finansowe, które w sposób realny zwiększają nasze i naszych bliskich bezpieczeństwo, jakość i komfort życia oraz wzmacniają budowaną odporność na liczne ryzyka i wyzwania stawiane przez współczesny świat – powiedziała Kinga Gajewska, Posłanka na Sejm Rzeczypospolitej Polskiej.

Realizacja inwestycji przebiegła zgodnie z założeniami przyjętymi harmonogramie robót, w okresie od września 2025 roku do końca maja 2026 roku. Ostatnie prace wpływające na konieczność zmian w organizacji ruchu pociągów na linii WKD zostały zakończone w dniu 28 maja br. Tym samym zaplanowany w dniu zawarcia umowy z wykonawcą robót termin realizacji wszystkich prac został dotrzymany.

– Warszawska Kolej Dojazdowa już od wielu lat działa prężnie na rzecz podnoszenia komfortu życia mieszkańców zachodniej części aglomeracji warszawskiej, oferując szybkie, wygodne i bezpieczne przejazdy. Spółka niezwykle dynamicznie się rozwija, umiejętnie wykorzystuje pozyskiwane środki z Unii Europejskiej, dba o punktualność przejazdów pociągów i wygodę podróżnych. Gratuluję ukończenia tego strategicznego projektu, wzmacniającego pozycję „Wukadki” jako przewoźnika odpowiadającego na potrzeby i oczekiwania pasażerów. Jestem przekonany, że przedsięwzięcie to przyniesie długofalowe korzyści zarówno pasażerom, jak i całemu systemowi transportu publicznego na Mazowszu. Życzę dalszego rozwoju Warszawskiej Kolei Dojazdowej, podejmowania kolejnych ważnych działań, dzięki którym standardy kolei aglomeracyjnej na Mazowszu będą stale rosły – zaznaczył Marszałek Adam Struzik w liście skierowanym do zgromadzonych, odczytanym przez Pana Emila Sawickiego, Sekretarza Marszałka Województwa Mazowieckiego, a zarazem Członka Rady Nadzorczej WKD.

Umowa o objęcie przedsięwzięcia wsparciem bezzwrotnym (UoOPW) z planu rozwojowego nr KPOD.09.07-IW.02-0002/24-00 w ramach Inwestycji: E.2.1.1.” Linie kolejowe” Krajowego Planu Odbudowy i Zwiększania Odporności została podpisana pomiędzy CUPT i Spółką WKD w dniu 31 marca 2025 roku. Podpisanie umowy było możliwe dzięki wydanej uprzednio przez Ministerstwo Infrastruktury pozytywnej ocenie dla złożonego przez WKD wniosku, po zakończeniu jego weryfikacji. Początkowo umowa zakładała kwotę dofinansowania z KPO w wysokości 25 mln PLN. W dniu 19 listopada 2025 roku zawarty został aneks do umowy, podwyższający wartość dofinansowania ze środków KPO do kwoty 33,88 mln PLN, która odpowiada dofinansowaniu na poziomie 100% wydatków kwalifikowalnych. Poza wydatkami przewidzianymi w ramach przedsięwzięcia na roboty budowlane, które niemal całkowicie wypełniały budżet, pozostałe zadania objęły przygotowanie dokumentacji aplikacyjnej i projektowej oraz działania informacyjne.

– Projekty transportowe dofinansowane ze środków Krajowego Planu Odbudowy i Zwiększania Odporności ze względu na specyfikę tej branży, jak również ramy czasowe warunkujące możliwość skutecznego wdrożenia Planu, musiały być starannie przemyślane, a następnie przygotowane i przeprowadzone w sposób nie budzący żadnych wątpliwości z punktu widzenia ryzyka niewykorzystania przyznanej alokacji. Nie jest to pierwszy z projektów, jakie Spółka WKD miała możliwość realizować przy udziale CUPT. Podobnie jak w innych przypadkach, projekt w ramach KPO podlegał wnikliwej ocenie w trakcie uruchomionej konkursowej procedury naboru wniosków. Jesteśmy przekonani, że są to środki wydane we właściwy i efektywny sposób – powiedziała Ewa Karasińska, Dyrektor Departamentu Projektów Kolejowych Centrum Unijnych Projektów Transportowych.

Całkowity koszt realizacji przedsięwzięcia wynosi 41,82 mln PLN brutto, z czego 33,88 mln PLN stanowią wydatki kwalifikowalne, podlegające refundacji na poziomie 100% ze środków KPO. Wartość robót budowlanych objętych  umową zawartą z Wykonawcą wyniosła 41,67 mln PLN brutto. Realizacja wszystkich prac w ramach planowanego przedsięwzięcia odbyła się w podziale na kilka etapów, obejmujących roboty na określonych szlakach, odcinkach oraz stacjach linii kolejowej. Harmonogram prac w trakcie realizacji kontraktu podlegał kilkukrotnej modyfikacji, m.in. ze względu na trudniejsze warunki atmosferyczne w minionym sezonie zimowo-wiosennym.

– Środki finansowe przyznane Warszawskiej Kolei Dojazdowej w ramach Krajowego Planu Odbudowy i Zwiększania Odporności na realizację przedsięwzięć związanych z poprawą bezpieczeństwa, komfortu podróżowania i przepustowości na zarządzanych przez Spółkę liniach kolejowych, niewątpliwie wpłyną na dynamikę rozwoju transportu szynowego i systematyczne podnoszenie jego standardów, zarówno na obszarze aglomeracji warszawskiej, jak i na kierunkach łączących stolicę naszego kraju z mniejszymi ośrodkami mazowieckiego regionu. Są to bowiem niezwykle istotne kwestie dla zapewnienia możliwości sprawnego funkcjonowania państwa, wpływając na rozwój społeczno-gospodarczy poszczególnych regionów, przyczyniając się do zmniejszenia natężenia ruchu drogowego i ograniczenia zanieczyszczenia środowiska naturalnego – zauważył Krzysztof Dynowski, Dyrektor Biura Poselskiego Piotra Kandyby, Posła na Sejm Rzeczypospolitej Polskiej.

Ogólny harmonogram przeprowadzonych robót przedstawiał się następująco:

• sukcesywna dostawa nowych szyn i rozjazdów na teren objęty pracami: od września 2025 roku do kwietnia 2026 roku,
• wymiana rozjazdów w stacji Komorów wraz z kompleksową naprawą odcinka toru nr 1 (tor prawy w kierunku Grodziska Maz.) w obrębie tej stacji – październik 2025 roku,
• wymiana rozjazdów w stacji Podkowa Leśna Główna – na przełomie listopada i grudnia 2025 roku,
• wymiana rozjazdów w stacji Warszawa Śródmieście WKD – II połowa stycznia 2026 roku,
• wymiana szyn na odcinku Komorów – Warszawa Raków (w podziałem na tor nr 1 i nr 2) – od marca 2026 roku do początku maja 2026 roku,
• wymiana szyn na odcinku Komorów – Podkowa Leśna Główna (z podziałem na tor nr 1 i nr 2) – w ciągu maja 2026 roku.

W każdym z etapów niezbędne było wprowadzanie zmian w organizacji ruchu pociągów na linii kolejowej WKD, które wiązały się również z koniecznością uruchomienia zastępczej komunikacji autobusowej WKD lub skorzystania przez podróżnych z zastępczych środków transportu kolejowego i autobusowego, zapewnianego przez innych przewoźników bądź organizatorów przewozów, takich jak: Zarząd Transportu Miejskiego w Warszawie (w ramach Warszawskiego Transportu Publicznego), czy Koleje Mazowieckie – KM.

– Linia kolejowa WKD to kluczowy element służący możliwości sprawnego przemieszczania się ku dowolnym celom podróży mieszkańców naszych miast i gmin. Znaczenie zrealizowanej inwestycji jest dla nas niebagatelne ze względu na fakt, że ruch kolejowy będzie w dalszym ciągu prowadzony w sposób bezpieczny, o wysokim komforcie i bez jakichkolwiek ograniczeń. Dzięki temu możemy liczyć na dalszy rozwój oferty transportu publicznego w regionie – powiedziała Magdalena Eckhoff, Burmistrz Miasta Podkowa Leśna.

Podstawowym celem przedsięwzięcia jest wzmocnienie roli pasażerskiego transportu kolejowego i polepszenie jakości usług przewozów pasażerskich w obszarze aglomeracji warszawskiej, które zostanie zrealizowane poprzez zwiększenie bezpieczeństwa modernizowanego szlaku z przeznaczeniem do prowadzenia składów pociągów w kolejowych pasażerskich przewozach aglomeracyjnych z prędkością eksploatacyjną nie większą niż 80 km/h (prędkość przyjęta dla linii kolejowej WKD). Realizacja projektu zapewni zwiększenie bezpieczeństwa ruchu pociągów oraz podwyższenie komfortu podróży na szlakach kolejowych objętych modernizacją poprzez kompleksową wymianę szyn i wybranych rozjazdów na nowe.

Dzięki poprawie stanu nawierzchni torowej i zastosowaniu elementów wysokiej niezawodności i trwałości zapewnione zostanie właściwe bezpieczeństwo użytkowania i eksploatacji linii kolejowej, nastąpi likwidacja zagrożeń eksploatacyjnych i możliwe będzie utrzymanie linii zgodnie z obowiązującymi przepisami.

– Dla mieszkańców Pruszkowa jest to szczególnie ważna inwestycja. WKD każdego roku przewozi blisko 6,5 mln pasażerów i pozostaje jednym z najważniejszych środków transportu dla osób dojeżdżających do pracy, szkoły i uczelni w Warszawie. Pasażerom dziękujemy za wyrozumiałość i cierpliwość podczas prowadzonych prac inwestycyjnych oraz związanych z nimi czasowych utrudnień. Wiemy, jak ważne jest zapewnienie możliwości dla sprawnego i efektywnego dojazdu mieszkańców z naszego terenu przy wykorzystaniu różnych środków transportu, które w sytuacjach potencjalnych utrudnień powinny stanowić dla siebie alternatywę. Dziękujemy wszystkim osobom, instytucjom i partnerom zaangażowanym w realizację tej inwestycji, która przez kolejne lata będzie służyć mieszkańcom Pruszkowa i całej aglomeracji warszawskiej – powiedział Piotr Bąk, Prezydent Miasta Pruszkowa.

Wymiana szyn na nowe objęła zastąpienie dotychczas eksploatowanych toków szynowych na odcinku od okolic przystanku osobowego Warszawa Raków do stacji Podkowa Leśna Główna, które zostały zabudowane jeszcze w latach 1988-1989. Przedsięwzięcie stanowiło kontynuację i uzupełnienie naprawy toru na linii WKD, wykonanej w latach 2015-2017, obejmującej naprawę torowiska na najbardziej obciążonych szlakach linii kolejowej WKD, mającą na celu utrzymanie właściwych parametrów infrastruktury służącej sprawnemu prowadzeniu ruchu pasażerskiego o odpowiednim komforcie. W latach 2015-2017 przeprowadzono prace na odcinkach o łącznej długości blisko 50 km toru pojedynczego pomiędzy Warszawą, Komorowem, Podkową Leśną i Milanówkiem. Prace objęły wówczas m.in. wymianę podtorza, wymianę podkładów drewnianych na strunobetonowe oraz wymianę przytwierdzeń toków szynowych do podkładów.

Przedmiotowe przedsięwzięcie, w ramach którego nie planowano podnoszenia parametrów linii kolejowej, natomiast założono rewitalizację (rehabilitację) odcinków linii kolejowej nr 47 w kierunku przywrócenia jej pierwotnych parametrów, likwidacji istniejących ograniczeń prędkości oraz poprawy bezpieczeństwa w ruchu kolejowym, wpisuje się w cele komponentu E2.1.1 Linie kolejowe. Wśród nich zasadniczym celem jest poprawa stanu infrastruktury kolejowej (liniowej oraz punktowej) pozwalająca na zwiększenie jej niezawodności i usprawnienie prowadzenia ruchu kolejowego. Grupą docelową przedsięwzięcia są pasażerowie, którzy korzystają z oferty przewozów pociągami Warszawskiej Kolei Dojazdowej na linii kolejowej nr 47 pomiędzy Warszawą i Grodziskiem Mazowieckim. Co niezmiernie ważne, przedsięwzięcie wpisuje się w założenia i cele sformułowane w Strategii Rozwoju Województwa Mazowieckiego.

– Inwestycja została zrealizowana przez Warszawską Kolej Dojazdową przy wsparciu środków Krajowego Planu Odbudowy i Zwiększania Odporności, stawiającego wysokie wymagania w zakresie zasad ich wydatkowania. Jako samorządowcy dysponujący środkami publicznymi znamy znaczenie dyscypliny i rygorów związanych z identyfikacją celów, którym wydatkowane środki mają służyć. W tym przypadku bezpośrednim efektem inwestycji jest podniesienie poziomu bezpieczeństwa ruchu kolejowego i poprawa jakości podróży dla mieszkańców naszego regionu. Dziękujemy wszystkim zaangażowanym w realizację tego ważnego przedsięwzięcia, które przyczynia się do rozwoju nowoczesnego i bezpiecznego transportu publicznego na Mazowszu – podkreślił Adrian Ejssymont, Starosta Pruszkowski.

Dzięki kompleksowej wymianie szyn i rozjazdów na nowe poprawią się komfort i spokojność biegu pociągu, osiągnięta będzie lepsza współpraca koła z szyną, jak również obniżony zostanie poziom emisji hałasu z tym związany. Wzrośnie niezawodność całego systemu przewozów poprzez ograniczenie ryzyka awarii związanych z dalszą długotrwałą eksploatacją wysłużonych elementów infrastruktury, które dzięki zrealizowanemu projektowi zostały zastąpione nowymi. Wszystkie wykonane zadania zapewnią w długiej perspektywie czasowej wymierne korzyści zarówno dla pasażerów korzystających z przewozów kolejowych na linii WKD, jak i dla użytkownika: zarządcy infrastruktury, a zarazem operatora dysponującego flotą pojazdów kolejowych przeznaczonych do realizacji przewozów pasażerskich.

– Realizacja robót na linii WKD z punktu widzenia harmonogramu narzuconego warunkami przyznanego dofinansowania, z jednej strony wymagała odpowiedniej mobilizacji i podjęcia szczególnych środków zapobieżenia różnego rodzaju ryzykom, z drugiej zaś strony musiała wykazać właściwą odporność na możliwe do wystąpienia niekorzystne warunki pogodowe oraz konieczność utrzymania ruchu pociągów na poszczególnych odcinkach linii kolejowej. Dzięki ścisłej współpracy z Zamawiającym oraz prowadzonym na bieżąco uzgodnieniom przy maksymalnie elastycznym podejściu obydwu stron, całość kontraktu udało się zrealizować w założonym terminie – powiedział Andrzej Michalak, Pełnomocnik Konsorcjum Wykonawców, Dyrektor ds. Wykonawczych Mitor Sp. z o.o.

Inwestycja została zrealizowana w ścisłym uzgodnieniu z Samorządem Województwa Mazowieckiego, wpisując się w szereg działań na rzecz poprawy jakości i bezpieczeństwa funkcjonowania transportu kolejowego oraz utrzymania infrastruktury na najwyższym poziomie.

Na zakończenie uroczystości partnerom przedsięwzięcia wręczono pamiątkowe upominki w postaci cienkich fragmentów szyn, które w ramach inwestycji podlegały demontażowi i wymianie na nowe. Oprawę artystyczną wydarzenia zapewnił Zespół Tańca Ludowego „Pruszkowiacy”.

Zgodność przedsięwzięcia z celami KPO

Rozporządzenie UE 2021/241 z dnia 12.02.2021 określa cel szczegółowy Instrumentu KPO, którym jest zapewnienie wsparcia finansowego państwom członkowskim z myślą o osiągnięciu kamieni milowych i wartości docelowych reform i inwestycji określonych w planach odbudowy i zwiększania odporności. Wdrażane przedsięwzięcie wpisuje się w postanowienia ww. Rozporządzenia.

Celem strategicznym KPO jest odbudowa potencjału rozwojowego gospodarki utraconego w wyniku pandemii oraz wsparcie budowy trwałej konkurencyjności gospodarki i wzrost poziomu życia społeczeństwa w dłuższym horyzoncie czasowym, co będzie odbywać się szczególnie poprzez przyspieszenie rozwoju niskoemisyjnej gospodarki o obiegu zamkniętym, która w sposób odpowiedzialny wykorzystuje zasoby środowiska, a także rozwój oparty na wykorzystaniu rozwiązań cyfrowych. Na podstawie przytoczonej wizji, sformułowane zostały cele szczegółowe KPO, których realizacja przyczyni się do zapewnienia zrównoważonego rozwoju w trzech podstawowych wymiarach: gospodarczym, społecznym i środowiskowym.

Do celów szczegółowych KPO należy cel „Zielona transformacja gospodarki oraz rozwój zielonej, inteligentnej mobilności”, w ramach którego określony został Komponent E „Zielona, inteligentna mobilność”. Działania podejmowane w ramach tego komponentu mają na celu zwiększenie udziału zero- i niskoemisyjnego transportu oraz przeciwdziałanie i zmniejszenie negatywnego oddziaływania transportu na środowisko, jak również zwiększenie dostępności transportowej.

Infrastruktura w ramach przedsięwzięcia zostanie wybudowana zgodnie z koncepcją uniwersalnego projektowania. Przedsięwzięcie zostanie zrealizowane zgodnie z zasadą „niewyrządzania znaczącej szkody środowisku” (DNSH – „do no significant harm”), a także zgodnie z obowiązującymi przepisami w zakresie ochrony środowiska. Inwestycja jest zgodna z zasadą zrównoważonego rozwoju poprzez racjonalne wykorzystanie zasobów naturalnych. W ramach przedsięwzięcia zakłada się podejmowanie działań ukierunkowanych na racjonalne gospodarowanie zasobami, ograniczenie presji na środowisko, a także uwzględnienie efektów środowiskowych w zarządzaniu.

Realizacja przedsięwzięcia przyczyni się do zwiększenia udziału transportu kolejowego w przewozach osobowych, co pozwoli na rozwój gospodarki neutralnej dla klimatu. Parametry rehabilitowanej infrastruktury będą uwzględniały środki zapewniające jej odporność na zmiany klimatu. Inwestycja w ramach przedsięwzięcia spełnia normy unijne odnośnie do ochrony środowiska oraz zapewnia wdrażanie zasad zrównoważonego rozwoju.

Realizacja przedsięwzięcia zapewnia efekty długoterminowe, tzn. przekraczające ramy czasowe obowiązywania Instrumentu na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności i nie ma charakteru powtarzających się krajowych wydatków budżetowych. Zastosowane materiały oraz technologia gwarantują długotrwałe użytkowanie przy minimalizacji nakładów odtworzeniowych. Średni czas życia infrastruktury kolejowej wynosi 40 lat. Biorąc pod uwagę, że KPO wsparciem obejmuje projekty realizowane do II połowy 2026 roku, a zrehabilitowana infrastruktura będzie użytkowana przez 40 lat, można zagwarantować, że niniejsze przedsięwzięcie jest i pozostanie zgodne z zasadą długotrwałego wpływu przedsięwzięcia na wydajność i odporność gospodarki.

Realizacja Projektu pozwoli zagwarantować, że zrehabilitowana infrastruktura, która będzie użytkowana przez 40 lat, pozwoli uniknąć zagrożeń związanych z coraz częstszymi usterkami i zapewni wysoki komfort podróżnych w okresie użytkowania. Realizowane przedsięwzięcie przyczynia się do zwiększenia wydajności i odporności gospodarki polskiej przed wystąpieniem nagłych i nieprzewidzianych kryzysów w horyzoncie długoterminowym.