Prelekcje z koncertami na historycznych fortepianach: historia instrumentu łączona z muzyką. Zobacz, jak technologia wpływała na brzmienie muzyczne! Odkryj korelacje między sztuką a muzyką podczas niezwykłych wydarzeń w Muzeum Starożytnego Hutnictwa Mazowieckiego. Weź udział w prelekcjach i koncerta

Prelekcje z koncertami, poświęcone historii fortepianu w kontekście przemysłowym i kulturowym. Każdej prelekcji towarzyszyć będą koncerty na fortepianach historycznych z kolekcji Andrzeja Włodarczyka, pozwalające usłyszeć, jak idee, materiały i rozwiązania techniczne przekładają się na brzmienie i ekspresję muzyczną.

Człowiek od zarania dziejów kształtuje i wytwarza rozmaite przedmioty. Od niedawna coraz wyraźniej dostrzegamy, w jakim stopniu to rzeczy kształtują nasze działanie. Owa prawidłowość dotyczy także świata muzyki: w przeszłości wybitni pianiści „wcielali się” w konkretne instrumenty, które z kolei umożliwiały wirtuozom muzyczne działanie w określonej formie. To właśnie o fascynujących korelacjach świata sztuki muzycznej z uniwersum przemysłu i nauki opowiemy Państwu podczas prelekcji splecionych z formatem koncertowym. Wykonawcy powiążą materialność instrumentów (drewno – metal – skóry i filce etc.) z kontekstem społecznym, kulturowym i historycznym, wpisując całość w autentyczną aurę dźwiękową epoki. Poza narracją słowną, zaprezentowany zostanie szeroki repertuar fortepianowej muzyki polskiej i europejskiej – solo i w duecie.

Terminy: 17 stycznia, 18 stycznia, 31 stycznia, 1 lutego, 14 lutego, 15 lutego.

Wszystkie prelekcje zaczynają się o godzinie 19:00.

Miejsce: Muzeum Starożytnego Hutnictwa Mazowieckiego w Pruszkowie, pl. Jana Pawła II 2.

Wstęp: obowiązują bezpłatne wejściówki do odebrania w recepcji muzeum w godzinach otwarcia.

Program:
17 stycznia – Instrument jako dzieło sztuki

Czy zdobienia instrumentu możemy w jakiś sposób powiązać z ornamentacją w muzyce fortepianowej XVIII i XIX wieku? Gdzie możemy poszukiwać źródeł muzycznych i rzemieślniczych praktyk zdobniczych? Czy fortepian możemy traktować jako dzieło sztuki? – na te i inne pytania będziemy poszukiwać odpowiedzi podczas spotkania inaugurującego nasz cykl. Poza utworami z epoki baroku i klasycyzmu, usłyszymy dzieła romantyków (m.in. Johannes Brahms i Robert Schumann) oraz rozmaite miniatury salonowe. Nie zabraknie oczywiście utworów Fryderyka Chopina.

fortepian: John Broadwood & Sons (Londyn, 1846)

Instrument o numerze seryjnym 16444, prostostrunny z mechaniką angielską o pojedynczym działaniu z tłumikami górnymi, dwoma pedałami — podnośnik tłumików i una corda — wyposażony w ramę półmetalową, niskonapięciowy żelazny naciąg strunowy, klawiaturę 6 i 1/2-oktawową (C1 —g4). Fornirowany palisandrem, ozdobiony snvcerką, a wszystkie jego elementy konstrukcyjne i obudowy są oryginalne, łącznie z okleiną klawiatury — kością słoniową i hebanem.

18 stycznia – Od drewna do metalu

Drugie spotkanie poświęcone będzie kolejnym technologiczno-muzycznym splotom. Tym razem zastanowimy się nad tym, w jaki sposób przejście od stosunkowo prostych, drewnianych konstrukcji prototypów fortepianu z początku XVIII wieku do nasyconych zaawansowanymi stopami metali instrumentów z II poł. XIX wieku wpływało na kształt i estetykę utworów muzycznych. Uwagę skupimy przede wszystkim na kręgu instrumentów posiadających tzw. mechanikę wiedeńską – to właśnie takie fortepiany były popularne na ziemiach polskich w I poł. XIX wieku. Na muzyczny fundament spotkania złożą się kompozycje z kręgu baroku i klasycyzmu (Johann Sebastian Bach, Joseph Haydn, Wolfgang Amadeus Mozart, Ludwig van Beethoven), także polskie (Józef Elsner, Karol Kurpiński).

fortepian: Anton Walter (Wiedeń, 1795/2018). Oryginał tego instrumentu znajduje się w zbiorach Germanisches Nationalmuseum w Norymberdze. Część meblowa instrumentu wykonana jest ze świerku oklejonego fornirem orzechowym. Nakrywa górna wykonana z drewna ceiba fornirowanego orzechem. Wykończenie powierzchni forniru to wosk twardy. Podłoga oraz szkielet wewnętrzny zbudowany jest z belek świerkowych sezonowanych. Deska rezonansowa i żebra wykonane są ze świerku wysokogórskiego o drobnym usłojeniu. Mostek wykonany z drewna buczynowego. Strojnica instrumentu wykonana jest z drewna klonowego. Struny mosiężne i żelazne. Kołki żelazne ciemne. (Skala FF-g4).  Klawisze wykonano z drewna świerkowego krytego hebanem i kością. Mechanizm wiedeński, widełki młotków mosiężne ze stalowymi ośkami. Rdzenie młotków z drewna lipy i klonu kryte skórą. Trzonki młotków z klonu. Tłumiki klinowe o skórzanym pokryciu.

31 stycznia – Żelazny instrument, żelazne palce

Nasycanie metalem konstrukcji dziewiętnastowiecznych fortepianów stanowiło nie tylko konsekwencję rozwoju ówczesnej technologii. Przede wszystkim „umetalowienie” instrumentu stanowiło odpowiedź na zapotrzebowanie społeczne i estetyczne: coraz bardziej masywne instrumenty umieszczane były w coraz większych salach koncertowych. Rosnących rozmiarów „świątynie sztuki” wypełniali potężnym dźwiękiem wirtuozi o żelaznych palcach. W jaki sposób przemiany przemysłu wytwórczego wpływały na technikę pianistyczną, fakturę fortepianową i estetykę muzyczną? – o tym będziemy rozmawiać podczas trzeciego spotkania w ramach cyklu, w trakcie którego wykonamy dzieła m.in. Fryderyka Chopina, Teodora Leszetyckiego i Ignacego Jana Paderewskiego oraz kompozytorów zagranicznych – m.in. Edwarda Griega i Franza Liszta.

fortepian: Kerntopf & syn (Warszawa, 1894). Instrument ten stanowi jedyny znany koncertowy fortepian warszawski. Posiada klawiaturę o zasięgu G- c5, wyposażony jest w mechanizm repetycyjny. Rama żeliwna o układzie krzyżowym. Szata zewnętrzna instrumentu posiada dużo elementów snycerskich. Fortepian prezentuje się okazale, a jego dźwięk zachwyca. Instrument w latch 1970-2022 stał w jednym z otwockich szpitali, gdzie dotarł z otwockiego kinoteatru. Wytwórcy fortepianu (rodzina Kerntopfa) byli protektorami Paderewskiego w czasie jego pobytu w Warszawie.

1 lutego – Co ma kolej żelazna i telegraf do fortepianu?

Podczas czwartego spotkania pochylimy się nad niezwykle frapującymi związkami między rozwojem transportu i komunikacji a materialnością fortepianu i praktykami muzycznymi w XIX wieku. Na paryskim fortepianie Érarda wybrzmią wybrane utwory Fryderyka Chopina i Marii Szymanowskiej oraz Ludwiga van Beethovena. Repertuar z przełomu XIX i XX wieku (Claude Debussy, Maurice Ravel) wprowadzi do naszych rozmów nie tylko nowe wątki estetyczne, lecz także konteksty związane z wpływem technologii fonograficznej na zmierzch fortepianowej kultury.

fortepian: Sébastien Érard (Paryż, 1842). Instrument o numerze seryjnym 16719 zachował się w całości ze wszystkimi elementami jego budowy, fornirowany palisandrem i inkrustowanv mosiężnymi żyłkami. Wewnątrz zabytkowego Érard znajduje się półmetalowa rama, naciąg prostostrunny żelazny, mechanika o podwójnym działaniu z młotkami oklejonvmi filcem i tłumikami dolnymi. Wyposażony został w klawiaturę o zakresie 6 i 3/4 oktawy (C1—a4) oraz dwa pedały; podnośnik tłumików i una corda.

14 lutego – Szafa, żyrafa, radioodbiornik

W I poł. XIX wieku fortepian wkroczył w najbardziej dynamiczny etap ewolucji konstrukcyjnej. Rzemieślnicy w różnych europejskich ośrodkach prześcigali się we wdrażaniu szeregu innowacji i udoskonaleń do instrumentów o najrozmaitszych kształtach, czasem osobliwych. Ów okres, zakończony serią patentów Steinway’a z przełomu lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych XIX wieku, obfitował nie tylko w egzotyczne formy fortepianów – to także czas bujnego rozkwitu muzyki salonowej oraz kultury domowego muzykowania. Z tych właśnie perspektyw spojrzymy na jedyny w naszym cyklu instrument stołowy, na którym wykonamy wybrane dzieła z salonowego repertuaru (Tekla Bądarzewska, Bazyli Bohdanowicz, Józef Damse, Maria Szymanowska), w tym transkrypcje dzieł symfonicznych na cztery ręce (Wolfgang Amadeus Mozart, Ludwig van Beethoven).

fortepian: Pehlke (Szczecin,1842). Fortepian stołowy fornirowany mahoniem płomienistym z oryginalną, zabytkową substancją zachowaną w całości. Jest instrumentem prostostrunnym z ramą półmetalową, mechaniką angielską o pojedynczym działaniu z młotkami oklejonymi skórą. Naciąg instrumentu w zakresie strun gładkich bichord, struny basowe bichord i pojedyncze. Jeden z dwóch znanych szczecińskich fortepianów stołowych tej marki. Klawiatura obejmuje 6 i 1/2 oktawy (C1—a4). Wymiary: 182 cm x 88 cm x 92 cm

15 lutego – Klawiatura i młoteczki

Wieńczące cykl spotkanie poświęcimy najbardziej subtelnym elementom mechanizmu fortepianu, które mają przemożny wpływ na brzmienie: mechanizmowi klawiaturowemu oraz młoteczkom. Drogi od drobniutkich, skórzanych młoteczków aż do współczesnych młotków oklejonych grubą warstwą filcu, od mechanizmu wiedeńskiego – przez angielski – do współczesnych, z podwójną repetycją oraz od czarno-białych do biało-czarnych klawiatur prześledzimy w towarzystwie muzyki m.in. Claude’a Debussy’ego oraz Fryderyka Chopina. Wykonamy ją na ukochanym przez Chopina, paryskim fortepianie Pleyela, o delikatnym, srebrzystym brzmieniu. Podsumujemy także rozmaite wątki, które pojawiały się w trakcie poprzednich spotkań.

fortepian: Pleyel 1842. Fortepian fornirowany mahoniem płomienistym z oryginalną, zabytkową substancją zachowaną w całości (numer seryjny 9165). Jest instrumentem prostostrunnym z ramą półmetalową, mechaniką angielską o pojedynczym działaniu z młotkami oklejonymi filcem, klawiaturą obejmującą 6 i 1/2 oktawy (Cł—g4).

Prowadzenie:

Marek Bracha – pianista solista i kameralista, laureat wielu konkursów, pedagog, interpretator muzyki na instrumentach historycznych, juror krajowych i zagranicznych konkursów muzycznych. Kurator polskiej muzyki i kultury za granicą. Komentator telewizyjny i radiowiec, od wielu lat zapraszany do grona ekspertów przez TVP Kultura, II Program Polskiego Radia oraz Polskie Radio Chopin. Współzałożyciel i kurator dorocznego festiwalu muzyki kameralnej WarszeMuzik, odbywającego się przestrzeni publicznej Warszawy, w wybranych ocalałych przedwojennych podwórkach na obszarze getta warszawskiego. Wykładowca Uniwersytetu Muzycznego Fryderyka Chopina w Warszawie, pedagog i wicedyrektor liceum muzycznego w ZPSM nr 1 w Warszawie. Regularnie prowadzi warsztaty i masterclass w kraju i za granicą, także na fortepianach historycznych. Kształcił się w Warszawie u Marzeny Jasińskiej i Teresy Manasterskiej. Absolwent Uniwersytetu Muzycznego Fryderyka Chopina (2012) w klasie Alicji Palety-Bugaj i Joanny Ławrynowicz-Just. Ukończył również Masters of Music w Royal College of Music w Londynie w klasie Kevina Kennera (2011) oraz studia podyplomowe na fortepianie u Vanessy Latarche i na instrumentach historycznych u Geoffrey’a Goviera (2012).

dr Michał Bruliński – pianista, historyk, literaturoznawca, badacz kultury i społecznej historii muzyki; adiunkt na Wydziale Nauk o Kulturze i Sztuce Uniwersytetu Warszawskiego, wykładowca Uniwersytetu Muzycznego Fryderyka Chopina. Ukończył studia w klasie fortepianu Ewy Pobłockiej na UMFC, historię oraz Kolegium Artes Liberales na UW. Jest także absolwentem Międzywydziałowych Studiów Doktoranckich UW. Wszystkie kierunki ukończył z wyróżnieniem. Jako pianista jest laureatem kilku ogólnopolskich konkursów pianistycznych i kameralnych. Jego nagradzane w konkursach teksty publikowane były m.in. przez IPN, NIFC, ISPAN, Wydawnictwa UMFC, kwartalniki Muzyka, Res Facta Nova i Kronos. Jako dziennikarz współpracował m.in. z czasopismami Opcje, Ruch Muzyczny i Muzyka21 oraz z Polskim Radiem (PR II, Radio Chopin), jako ekspert – m.in. z telewizją (TVP Kultura). Za działalność naukową i artystyczną nagradzany był stypendiami m.in. Rektorów UW i UMFC oraz MKiDN. Od 2012 r. współpracuje z NIFC, od 2022 z NIMIT. W latach 2019-2025 prowadził w ZPSM im. Karola Szymanowskiego w Warszawie klasę fortepianu. W latach 2016-23 był asystentem Ewy Pobłockiej

Projekt dofiansowany w ramach Krajowego Planu Odbudowy.